Spor Sakatlıkları
Spor Sakatlıkları nedir?
Antrenman ya da müsabaka sırasında, bazen de günlük egzersiz rutininde ortaya çıkan spor sakatlıkları her yaşta karşımıza çıkar. Çoğu zaman üç nedenden biriyle ilişkilidir: aşırı kullanım, doğrudan bir darbe ya da dokunun taşıyabileceğinden fazla bir kuvvetle karşılaşması.
Akut ve kronik olmak üzere iki tip spor sakatlığı vardır. Örneğin bir sıçramadan sonra dengesiz yere inince oluşan ayak bileği burkulması akut bir sakatlıktır. Kronik sakatlıklar ise kas gruplarının ve eklemlerin tekrar tekrar aşırı kullanımıyla ortaya çıkar. Başka bir deyişle kronik spor sakatlığı, tek bir travmayla değil, zaman içinde biriken aşırı yüklenmeyle ortaya çıkan ve belirtileri haftalar veya aylar içinde yavaş yavaş artan bir yaralanma türüdür. Uygun olmayan teknik kullanımı ve yapısal anormallikler de kronik yaralanmaların gelişimine katkıda bulunabilir. Herhangi bir spor sakatlığı sonrası ilk yardım müdahalesi çok önemlidir. İlk anda basit görünen bir sakatlığın arkasında bazen daha ciddi bir hasar vardır.
Kronik sakatlık nedir?
Kronik sakatlık, tek bir darbe ya da ani bir hareketle değil, aynı dokunun haftalar ve aylar boyunca taşıyabileceğinden fazla yüklenmesiyle gelişen yaralanmadır. Halk arasında müzmin sakatlık olarak da bilinmektedir. Akut bir sakatlıkta kişi yaralandığı anı genellikle hatırlar. Kronik sakatlıkta ise yakınma yavaş yavaş arttığı için ağrının hangi gün başladığını söylemekte zorlanabilir.
Spor hekimliği araştırmaları, antrenman miktarının ya da yoğunluğunun kısa sürede artırılmasının aşırı kullanım yaralanmalarıyla ilişkili olduğunu göstermektedir. Topuğun arkasındaki ya da diz kapağının altındaki tendonda gelişen ağrı, koşucularda dizin ön tarafındaki ağrı, tenisçi dirseği ve ayak kemiklerinde görülen stres kırıkları bu gruba giren sakatlıklardır.
Günlük dilde “kronik sakat” ifadesi uzun süreli engellilik anlamında da kullanılmaktadır. Bu sayfada ifadenin spor yaralanmalarındaki karşılığını anlatıyorum.
Kronik sakatlık nasıl anlaşılır?
Başlangıçta ağrı çoğunlukla yalnızca antrenmandan sonra ortaya çıkar ve bazı kişilerde ısındıktan sonra azalır. Yük azaltılmadığında ağrı zamanla antrenman sırasında, ardından merdiven çıkmak ya da uzun yürümek gibi günlük işlerde de hissedilmeye başlar. Bu nedenle haftalardır süren ve her antrenmanda benzer şekilde tekrar eden bir ağrının değerlendirilmesini öneririm.
Kronik sakatlıkta tedavi nasıl ilerler?
Kronik sakatlıkta yalnızca ağrıyan bölgeye bakmam. Son haftalarda değişen antrenman yükünü, uyku ve toparlanmayı, tekniği, zemin ve ayakkabı gibi etkenleri birlikte değerlendiririm. Ardından ağrıyı tetikleyen hareketleri ölçülebilir hale getirerek dokunun yükü kademeli olarak yeniden taşıyabilmesi için kişiye özel bir egzersiz programı oluştururum.
Tam dinlenme ağrıyı geçici olarak azaltabilir. Ancak doku yeniden yüklenmeye hazırlanmadan eski antrenman temposuna dönüldüğünde yakınmanın tekrar etmesi olasıdır. Uygun hastada tedavinin başında uyguladığım manuel terapi ağrıyı azaltarak aktif egzersize geçişi kolaylaştırır. Spora dönüş zamanını takvime göre değil, ölçtüğümüz kuvvet ve hareket değerlerine göre birlikte belirleriz.
Spor Sakatlıklarında Fizyoterapi ve Rehabilitasyon
Spor Sakatlıklarının nedenleri nelerdir?
Sakatlıklar genellikle iki grup faktöre bağlı olarak ortaya çıkar:
Kişisel faktörler:
- Spor öncesi iyi ısınmama
- Hastalık halinde spora devam etme
- Mental olarak spor yapmaya hazır olmama
- Uzun süredir devam eden yorgunluk hali
- Spora özgü teknik açıdan yetersiz olma
- Spor için uygun fiziksel yeterliliklere sahip olmama
Çevresel Faktörler:
- Hava şartları
- Uygun olmayan zemin
- Uygun olmayan kıyafet, ekipman ve ayakkabı seçimi
Sık görülen spor sakatlıkları nelerdir?
- Kas yırtıkları
- Tendon ve ligament kopması
- Ayak bileği burkulması
- Ön çapraz bağ yırtılması
- Aşil tendonu kopması
- Kemik kırılması
- Bel ağrısı
- Stres kırıkları
- Tenisçi dirseği
- Golfçü dirseği
Spor Sakatlıklarında ilk yardım nasıl yapılır?
Antrenman veya maç sırasında sakatlandığınızda ilk yapmanız gereken, o gün spora devam etmemektir. Çünkü sakat bölgeyle devam etmek hasarı artırma riski taşır. İlk iki üç gün bölgeyi koruyun ve üzerine yük bindirmeyin. Ayrıca havluya sarılı buzu 2-3 saatte bir, en fazla 20 dakika uygulayabilirsiniz. Gündüz elastik bandajla hafif destek sağlamak ve bölgeyi yastıkla yukarıda tutmak şişliği sınırlamaya yardımcı olur. Bu ilk günlerde şişliği artırabileceği için sıcak uygulamadan, masajdan ve alkolden kaçının.
Sakatlık anında bir çatırtı sesi duyduysanız, bölgede şekil bozukluğu, uyuşma, karıncalanma, soğukluk ya da renk değişikliği varsa veya hiç yük veremiyorsanız beklemeden acil değerlendirme alın. (Kaynak: NHS, Sprains and strains)
Spor Sakatlıklarının tedavisi nasıl yapılır?
Tedavi, sakatlığın tipine ve şiddetine göre değişir. Örneğin hafif bir kas zorlanmasında planlı bir rehabilitasyonla spora dönüş genellikle daha kısa sürer. Buna karşılık ameliyat gerektiren bir tendon kopmasında daha uzun ve yoğun bir rehabilitasyon süreci gerekir.
Fizyoterapi ve rehabilitasyon sürecinde sporcu sakatlığının ilk anından itibaren takip edilmesi sağlıklı bir iyileşme için önemlidir. Tedavinin başında manuel terapiyi ağrıyı azaltmak ve aktif harekete geçişi kolaylaştırmak için kullanıyorum. Programda manuel terapi, kişiye özel egzersiz ve kademeli yüklenmeyi birlikte kullanıyorum; omuzda uzun süren hareket kısıtlılığı varsa donuk omuz açısından da değerlendiriyorum. Rehabilitasyon ile sakatlanan bölgenin yeniden eski formuna kavuşması, çevre kasların güçlenmesi ve spora özgü antrenmanlar sayesinde spora dönüşü hedefleriz.
Spor Sakatlıkları nasıl önlenir?
Sakatlık riskini azaltmanın etkili yollarından biri, spordan önce iyi ısınmak ve yapacağınız aktiviteye fiziksel olarak hazırlanmaktır. Ayrıca yaptığınız spora uygun hareket tekniğini öğrenmek önemlidir, çünkü her branşın ihtiyacı farklıdır. Örneğin bazı sporlarda dizleri doğru zamanda bükmek bel ve kalçaya binen yükü azaltır.
Branşa uygun ayakkabı ve ekipman seçmek de riski azaltır; uygun olmayan ekipman ise sakatlanma olasılığını artırma riski taşır. Bir sakatlık yaşadıysanız spora dönmeden önce iyileştiğinizden emin olun ve dokulara zaman tanıyın. Döndüğünüzde eski yoğunlukla değil, kademeli olarak başlayın. Böylece yeni bir sakatlık riskini azaltırsınız. Bu süreçte dönüş planınızı fizyoterapistinizle birlikte hazırlamak faydalı olur. Son olarak spor sonrası soğuma hareketleri de ısınma kadar önemlidir.
